استاد عبدالحمید آگه نینگ اۉچمس خاطره سی و اونینگ شعـرلــری حقـــــیده ایکّی آغیزسۉز

استاد عبدالحمید آگه نینگ اۉچمس خاطره سی و اونینگ شعـرلــری حقـــــیده ایکّی آغیزسۉز

          خانچهارباغ باشلنغیچ مکتبی نینگ بیرینچی صنفیگه ایلک بار اۉقووچی بۉلیب کیرگندیم. حاضرگی زمان اولوسوالیککه اَیلنگن خانچهارباغ علاقه دارلیگی نینگ خیلمه- خیل قیشلاقلریدن اۉشه ییلی مکتبگه آلینگن بیز آلتی، ییتی یا سکّیز یاشده گی اۉغیل باله لر، مکتب باشلنگن کونلری نینگ بیریده اېرته لب قونغیراق چالینگندن سۉنگ، بیرینچی صنفده ییغیلیب، یغاچدن یۉنیلگن اوزین، اوچ کیشیلیک چوکیلرده اۉلتیرگن اېدیک. یاشی تخمیناً اوتیّزلردن یوقاری، قاره دریشی کېیگن، اۉرته بۉیلی، یوزی بوغدای رنگ، قۉلیگه کتاب آلگن، کورتی سی نینگ کۉکس اوستیده گی یوقاری چۉنتگیگه قاره بۉیاقلی «تورپن» قلم قیستیرگن بیرکیشی کیریب کېلدی. اوکیشی صنفگه کیریشی بیله ناق، بیز برچه باله لر، آداب وحُرمت یوزه سیدن اۉرنیمیزدن توردیک. او کېلیب، صنف نینگ ایلگریسیده، قاره تخته گه یقین اۉزی اوچون قۉییلگن میز آرقه سیده گی بیرکیشیلیک تیه نچاقلی چوکیده اۉلتیردی، بیزلرگه هم اۉلتیریشنی بویوردی. باله لرهم اۉز اۉرینلریده اۉلتیردیلر. اوکیشی بیرینچی معلم- اۉقیتووچیمیز اېدی. اسم و تخلُّصلرینی کېیینچه لیک اېشیتیب آلدیک- عبدالحمید آگه اېکن.

          معلّمیمیز بیرینچی کوندناق بیزگه یاقدی. او مهربان، ایچکویار و شیرین سۉزلی کیشی اېدی. اۉشه زمانده مکتب درسلیکلری نینگ همه سی پشتو تیلیده بۉلیشیگه قره مه ی، او درسلرنی تخته یوزیگه چیرایلی یازیب یخشی اۉرگتردی. او نینگ خطّی باشقه اۉقیتووچیلر خطلریگه قره گنده جوده چیرایلی بۉلیب، پشتوتیلیده گی سۉز و جمله لرنی نسخ خطّی بیلن یخشی یازردی. بعض بیراۉقووچیلر کتابلری نینگ ییرتیلگن یپراقلری اۉرنیگه اۉشه درسلرنی اۉزگۉزل خطّی بیلن یازیب یاپیشتیریب بېرردی.

          رحمتلی اُستاد عبدالحمید آگه حقّیده مکتب نینگ بیرینچی صنفیدن قالگن خاطره لریم انه شولردن عبارت.

          بیرییلدن سۉنگ بیز مکتب نینگ بیرینچی صنفینی بیتیریب ایکّینچی صنفگه کېچدیک، لېکن او اۉقیتووچینی مکتبمیزده باشقه اوچره تمه دیک. کوپ وقتلرگه قدر اونینگ یۉقلیگی سېزیلردی و اونی ساغینردیک، لېکن او مکتبیمیزدن تبدیل بۉلیب کېتگن اېدی.

          خانچهارباغ باشلنغیچ مکتبینی بیتیریب اندخوی ابومسلم لیسه سی نینگ یېتّینچی صنفیگه اۉقیشگه کیرگنیمده بیرینچی بار اُستاد آگه نینگ شاعرلیگیدن آگاه بۉلدیم. اونینگ قیسقه شرح حالی بیلن فارس تیلیده گی بیرشعرینی مولانا خال محمّد خسته نینگ «معاصرین سخنور» ناملی تذکره کتابیده اۉقیدیم. او کتابنی اۉشه زمان اندخوی اولوسواللیگی بلدیه اداره سی کتابخانه سیده کتابدارلیک وظیفه سینی بَجَرووچی، بوگونگی استاد محمدامین متین اندخویی نینگ آلدیدن اۉقیشگه آلگن اېدیم. استاد آگه گه قیزیقش و ارادتیم آلدینگیدن هم آرتدی. کېیینچه لیک، کابل و مزار شریفده بۉلگن ییللریم اونینگ اۉزبېک و فارس تیللریده یازیلگن شعرلری جریده و نشریه لر آرقه لی مېنگه یېتیب کېلردی. اولرنی اۉقیب خُرسند بۉلردیم. استاد آگه هم اوچره شگن پَیتلریمیز ده مېنینگ ارزیمس ادبي- فرهنگي ایشلریمنی حددن آرتیق بهالب، شو بیلن مېنی کۉپدن-کوپ تشویق قیلردی. او هربار اندخویدن مزارشریفگه کېلسه، اۉزی نینگ مزارشریفده یشاوچی اینیلری -صوفی عبّدالرحیم و معلّم صاحب محمّد رضاخان- بیلن بیرگه مېندن خبرآلگنی یۉقلب کېلردی؛ هر بار کېلگنیده باله لر اوچون کلچه و شیرینلیکلر هم کېلتیرردی. شونده ی قیلیب، رحمتلی استاد نینگ  مېنگه نسبتاً لطف  و مرحمتی بغایتده کۉپ اېدی.

          استاد عبدالحمید آگه عُمری نینگ سۉنگگی  ایکّی دهه سینی اندخوی اولوسواللیگی نینگ مرکزیده گی مکتبلرده اۉقیتووچیلیک قیلیب کېچیردی. او معلّملیک بیلن بیر زمانده، اۉز ادبي ـ ایجادي فعّالیتینی هم دوام اېتتیردی، اۉزبېک وفارس تیللریده گۉزل شعرلر یازیش بیلن شغللندی؛ بعض بیراثرلر، اینیقسه، اُستاد محمدامین متین قلمیگه عاید شعرلر و تحقیقي اثرلرنینگ اَیریملریدن اۉز چیرایلی خطّی بیلن نسخه لرکۉچیردی.

          استاد آگه اندخویده کۉپینچه تنیقلی شاعر و ادیبلر،  جمله دن استاد محمدامین متین و مولانا محمداسحاق انور بیلن صحبتداش اېدی. اولر هردایم شعر و ادبیات و ادبي ایجاد حقیده فکر آلماشتیرر و یازگن اثرلرینی بیرـ بیرلری نظریدن اۉتکه زیب تورر اېدیلر، بعضاً بیرار مسأله حقّیده مېنی هم اوزاق یا یقیندن اۉز فکرلری بیلن اۉرتاق قیلر اېدیلر. اولر اندخوی نینگ فاضل شخصلریدن صوفی جان آغا نامی بیلن شهرت قازانگن مرحوم صوفي محمّدرحیم قاضیزاده صحبتلریگه تېزـ تېزباریب تورردیلر و او کیشی نینگ محضریده علمي و ادبي بحثـلرگه فعّال اشتراک اېتردیلر.

        بوندن قریب بیر ییل آلدین (قویاش هجري1385- ییل نینگ باشلریده)، رحمتلی استاد آگه اوزشعرلرینی نشرگه تیّارلش مقصدیده تۉپله گن اېدی. مذکور تۉپلمنی سۉنگگی بار کۉریب چیقیش، بعضي بیر خطالری بۉلسه توزه تیش و مقدّمه یازیش وظیفه سی مېنگه تاپشیریلگن اېدی. مېن اېسه هرخیل مشغولات و وظیفوي قیینچیلیکلر بیلن بند بۉلگنیم سببلی، مذکور ایشنی تېزده بجََره آلمه دیم. فقط اۉشه ییل رمضان هییتیدن آلدینراق، تۉپلمده گی شعرلرنینگ برچه سینی کۉریب چیقیب، اولرنی استاد متین آرقه لی اېگه سیگه قیته تاپشریشگه موفق بۉلدیم. استاد آگه اېسه اونی کۉریب،  شعرلری اېندی نشرگه تیّاربۉلگنیگه ایشانچی کامل بۉلیب، تیلفون آرقه لی رمضان هییتینی قوتلش ضمنیده مېنگه منّتدارچیلیک بیلدیرگن اېدی.

          افسوس که اۉز شعرلرینی چاپدن چیقـقن حالده کۉریش اونگه نصیب اېتمه گن اېکن! لېکن منه بیز، اونینگ شاگردلری، ارادتمند دۉستلری تیّارلنگن مذکور تۉپلمنی چاپ اېتیب، شعر و ادب شیدالری، استاد نینگ مخلصلری و شعر و ادبیات بیلن قیزیقووچی مدنیت سېور خلقیمیز و علاقه مند اۉقووچیلرگه تاپشیره یلیک، شو بیلن رحمتلی استاد آگه نینگ روحینی شاد اېته یلیک!

          اوشبو مناسبت بیلن، رحمتلی استاد عبدالحمید آگه نینگ قۉلینگیزده گی تۉپلمگه کیریتیلگن شعرلری حقیده بیر-ایکّی آغیز سۉز یوریتیشنی لازم دېب تاپدیم:  

          استاد عبدالحمید آگه ذواللّسانین یعنی ایکّی تیللی  شاعر بۉلسه هم، او اساساً، اۉز آنه تیلی اۉزبېک تیلیده کۉپراق شعر اَیتیشگه سعی وحرکت قیلگن، نتیجه ده، اوشبو تیلده گۉزل شعرلر یازیب اۉزیدن قیمتلی ادبې میراث قالدیرگن.

          تۉپلمده گی شعرلرگه بیرعمومي نظر تشلش بیلن، ایشانچ حاصل قیله میزکه استاد آگه اۉز ادبي فعالیتی جریانیده تورلی اسلوب و شیوه لرده شعراَیتیشگه اینتیلگن، او اۉزبېک ممتاز شعریده حکمران بۉلیب کېلگن عروض اۉلچاولری بیلن بیرزمانده، برماق وزنی ــ هجایي وزنلرده هم گۉزل شعري نمونه لر ایجاد اېتگن. اونینگ شعرلری ژانر یا قالب جهتدن هم خیلمه ـ خیل: غزل، قطعه، تۉرتلیک، قصیده کبی غنایي شعر ژانرلریده یازیلگن. او عروض تیزیمی نینگ مختلف بحرلریده شعر اَیتیشده اوزطبعینی سینه گن و برماق اۉلچاویدن کۉپینچه توقّیزهجالی و اۉن بیر بوغینلی وزنلرده شعر یازگن. سۉزیمیزنینگ اثباتی اوچون اولردن مثاللر ذکر اېتیب اۉته میز:

1.     هزج مثمّن سالم بحری ـ هر بیتده سکّیز مرتبه مَفاعِیلُن:

غــروریم تازه بۉلگه ی دل ترنُّم قیلسه نامینگـنی،

قۉییب قۉل کۉکسی اوزره اېل بجرسه احترامینگنی.

*

نثـار اَیلب قیزیل قان اولــکه میزنی اَیله دی آزاد،

قووانیب مقته سم ارزیر بوجوشقین قـوزغالانلرنی.

*

به جز تشویش وغم چیزی نمی روید به باغ دل،

ازاین درد و الم، یارب، کجا جـویم فـــــراغ دل.

2.     هزج مسدّس مقصور بحری: مَفاعِیلُن مَفاعِیلُن مَفاعِیل:

وطن جسمیم، وطن روحیم، وطن جان،

وطن نینگ مهــری بیـزگه نورِایمان.

    3. هزج مسدّس محذوف بحری ـ مَفاعِیلُن مَفاعِیلُن فَعُولُن:

ازلدن قانیمیز بیر، جانیمیز بیر،

شُکوه وعظمتیمیز، شانیمیز بیر.

4.     هزج مثمّن اخرب محذوف یا مقصور بحری:

 مَفعُولُ مَفاعِیلُ  مَفاعِیلُ فَعُولُن/مَفاعِیل‌‌:

ای آقینه، تو بنـــدر تاریخیِ مایی،

امروز تو بالنده و فردای تو زیباست!

غمگه چۉمیریب بیز نی، اۉشل آی کېتیـبدیر،

کۉزیمنی، قراسـم آچیب، ای وای، کیتیـبدیر.

     5. رَمل مُثَمَّنِ مَحذُوف ـ فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن:

کۉکسینی قلقـان قیلیب تورگن جواندن اۉرگیله ی،

عزمی جوشقین، جزمی تاشقین ارسلاندن اۉرگیله ی

همدلی وهمــزبانی آدمی را زیوراست،

وحدت ملّی به کشور افتخار دیگراست.

ما شغال زرد را شیــر ژیان پنداشتیم،

سفله گان را پیشوای پُرتوان پنداشتیم.

6. رَمَلِ مُسَدّس محذوف یامقصور بحری ـ

    فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن/فاعِلات:

بۉلمه نادان، خلق سېندن عار اېتر،

سېندن آته ـ آنه نی بیزار اېتــر.

بووطن اېردی گلستان، ای بهار،

هرتامانی رشک رضوان، ای بهار!

دایما روح و روانیمدیر کتاب،

اوستادیم، مهربانیمدیر کتاب.

ای وطن، ما پاسبانان تو ایم،

پاسبان کوهساران تو ایم.

  7. رَمل مثمّن مخبون محذوف بحری ـ

       فَعِلاتُن فَعِلاتُن فَعِلاتُن فَعِلُن:

صفت مرد یکی پاکی وجدان باشد،

به همه نوع بشر یک دل و یکسان باشد.

آگهَ این نظم که ازطبع تو سر برزده است،

زینت افزای همه صفحۀ دیوان باشد.

    8. مُضارع مُثمّن اَخرَبِ مَکفوف مقصور بحری ـ

         مَفعُولُ فاعِلاتُ مَفاعِیلُ فاعِلان:

طرح سخن به مردم غدّار مشکلست،

تیمـار درد جاهــل بدکار مشکلست.

     9. توقیّز بوغینلی برماق وزنی:

اسارتده قالگن کۉنگول من،

محزون بۉلیب تورگن بلبل من.

آتش نفس اېدیم اۉتمیشده،

حرارتسیز بۉلگن بیرکول من.

     10. اون بیربوغینلی برماق وزنی:

مینگ مینگلب عصرلردوران سورگنلر،

دورانلر ایچیده اېرکین یورگنلر،

یاوگه بۉیین سۉنمه ی یوریب تورگنلر،

سلطنت تختینی دایم قورگنلر.

          استاد آگه نینگ شعرلریده کۉپراق قۉللنگن عروض و برماق وزنلری یوقاریده گی لردن عبارت اېدی. بیز او لرنی مثاللر یاردمیده کۉرسه تیب اۉتدیک.

          او نینگ شعرلرینی موضوع نقطۀ نظریدن اۉرگنماقچی بۉلسک، بو جوده قیزیقرلیدیر. کۉزیمیز آلدیده تیماتیک(موضوعاتی)  جهتدن کۉپ بای و خیلمه ـ خیل  موضوعلرنی بدیعي شکللر بیلن اۉرَب آلگن و او لرگه بدیعي- هنري افاده بغیشله گن شعرلر تۉپلمی توریبدی.

          استاد عبدالحمید آگه نینگ شعرلریده گی اساسي موضوعلر- وطن، آنه، صلح وتینچلیک، بیلیم ودانشنی ارداقلش، اوروشدن نفرت و بیزارلیک، انسانسېورلیک، مکتب و اونده تعلیم آلیش و اۉرگنیش اهمیتی و باشقه لردن عبارت. بوندن تشقری، عشق ومَحَبَّتـنی کویلاوچی گۉزل غزللرهم اونینگ قلمی بیلن یازیلگن. بوباره ده هم استادنینگ شعرلریدن بیرنېچه مثال کېلتیرسک، اۉرینسیز بۉلمه سه کېره ک، البتّه.

وطن حقیده:

ای وطـن سېن سن آنــم دن مهــربان،

هرچـــمن زارینــگ مـینگه باغ جنـان.

پرورش قیـلدیـنگ مېنی مهرینگ بیلن،

بۉلمه سین رنگینگ سېنینگ هرگز خزان.

ای وطن، ما پاسبانان تو ایم،

 پاسبان کوهساران تو ایم.

*

وطن جسمیم، وطن روحیم، وطن جان،

وطن نینگ مهری بیزگه نورِ ایمان.

سېویملی تاغ و تاشی بیزگه آلتین،

مبارک توپراغی دیر رشک رضوان.

          آته وآنه حقیده:

آنه جان، سیزدن یقینقراق مهربانیم یۉق مېنینگ،

اویله سم سیزدېک عزیز و قدردانیم یۉق مېننگ

کېچه-کوندوز پاسبانینگ آته-آننگدیرسېنینگ

حافظ روح وروانینگ آته-آننگدیرسېنـینگ.

          آنه تیل:

ای، مېنینــگ وِردِ زبانیم، آنــــه تیل،

سېن مېنینگ روح و روانیــم، آنه تیل!

ای، مېنینگ بابا واجـــدایم تیــلی،

ای، مېنینگ باغِ جنانیم، آنه تیــل!

        دۉستلیک،اتّفاق و بیردملیک حقیده:

داوروغی عالم نی توتگن صاحبِ شان ایکّیـمیز،

کوشک و قورغانلرنی قورگن مردِمیدان ایکّیمیز.

تورکمان و اۉزبېک نینگ افتخاری بیر اېرور،

بیر آنه فرزندی بۉلگن ایکّی اۉغلان ایکّیمیز.

بیرلشیب وحدت بناسینی کوچه یتیرمک کېره ک،

صدق بیرلن اَیله گنمیز عهد و پـیمان ایکّیمیز.

       علم ودانالیکنی ارداقلب:

بۉلمه نادان، خلق سېندن عار اېتر،

سېندن آته ـ آنه نی بیزار اېـتر.

علم و دانش سېنگه بېر گَی اعتبار،

آبرو عزّت گه سېنی یار اېـــــتر.

        صلح، تینچلیک وآزادلیکنی کویلب:

جَرَنگلر اۉیلرده یالغیز بیر آواز،

قره نگلر، قلبلرده قَینر بیر تویغو.

تینچلیک صداسی هر بیرلحظه ده،

آنه لرقلبیده یانیب تورگن او.

تینچیلیک بۉلمه سه، دنیا قرانغو،

جهان تۉله دهشت، یوره کده قیغو.

*

سعادت سایه سالدی باشـیمیزگـه،

وطن ده حُرّ یشش دورانـی دور بو.

اسارت دوری کېچدی باشیمیز دن،

اولوغ تاریخ نینگ فـرمانی دور بو...

شونینگدېک، استاد آگه نینگ شعرلری مختلف موضوعلرگه بای بۉلیب، همه سیدن مثال کېلتیریش سۉزیمیزنی جوده اوزاققه چوزیب ییباره دی، ناچار شولربیلن چېکلنه میز.

          رحمتلی آگه نینگ شعرلریده یوقاریده اېسله تیب اۉتیلگن موضوعلردن تشقری، غِنايي یاکه سېوگی و مَحَبَّت موضوعی هم    علی حده اۉرین اېگلله یدی. بو موضوعده هم استاد آگه بدیعي اهمیتگه اېگه بۉلگن شعرلریازگن. مثال اوچون بیرنېچه بیت کېلتیره میز:

کۉزلرینگده عشوه و ناز اۉیــــنه شر،

سۉزلر ینگ نینگ رمزینی بیلمس بشر.

قویاش تسلیم رُخسارینگ بۉلیبدور،

جهان اهلی گرفتار ینگ بۉلیبــدور.

شونده ی قیلیب، استاد عبدالحمید آگه نینگ شعرلریگه بیرنظرتشلش بیلن، اولرنی اۉلچاو (وزن)، موضوعات وبدیعي لیک جهتدن بیر مونچه اۉرگنیب چیقدیک. او لرنینگ خیلمه ـ خیل جهتلری وقیرّه لری حقیده کۉپدن ـ کۉپ سۉزلش ممکن. لېکن، سۉزیمیزنی بو یېرده نهایه گه یېتکه زیب، اوشبو تۉپلمنی تېزفرصتده چاپ دن چیقیب شعرشیدالری و استاد آگه نینگ مخلصلری مطالعه سیگه یېتیب باریشینی ایسته یمن و رحمتلی استاد نینگ روحلری شاد و یاتگن یېرلری اوچماخ و فردوس برین بۉلسین!

 تنگری تعالی دن توفیق ایستب،

پوهندوی سیّد محمّد عالم لبیب

مزارشریف، 1385- ییل حوت آیی.

سرایشگر شیوا بیان

    اندیشه گران باریک بین، زیبایی آثار بدیعی را بر بافت متوازن شیرازۀ لفظ و معنی استوار دانسته، صراحت بخشیده اند که  هر سرایشگر نکته سنج آنگاه که به سرودن شعر ویا ایجاد اثر ادبی مبادرت می ورزد ، در وهلۀ آغازین از چشمه سار زلال عاطفه و تفکر  بهره جسته دریافتهای خودرا از واقعیت، از دیدگاه منافع انسانی بازتاب میدهد. ازجانبی رویش پدیده های هنر ی و بدیعی را مستلزم وضع جوی مناطقی وانمود کرده اند که ازنگاه گوارایی به زبان کشایی قریحه شعری تأثیر مثبت بجا گذارد. همچنان ازنگاه زیبایی، مناظر چشمنواز، ذوقمندان شعر و ادب را استعداد گویایی بخشیده سبب تراوش دریافتهای ذهنی گردد.

ديار باستانی اندخوی هر چند نسبت فقدان مناظر آبی و جنگلات سرسبز از چنین شرایطی بی بهره است، با آنهم درباروری استعداد های فطری دست کمی نداشته است.

    چنانکه بسی فرزانه گان را سراغ داریم از ویرانه های آن آراسته با زیور دانش برخاسته اند و کار های ایجادی شان درفضای لاجوردین تاریخ تلألو نموده است . تأثیر چنین نهضتهای ادبي- عرفانی درروزگار کنونی هم با صراحت احساس شده میتواند در جنب بینشمندان معاصر بابسا از ایجاد گران والانگر ، شناسا استیم که نقش نازدونی نیاکان فهیم خودرا موفقانه دنبال نموده، به دست آورد های سودمندی نايل آمده اند . درشمار چنین جوهر یان کار آزموده، از سرایشگر  مجموعۀ دست داشتۀ شما، مرحوم استاد عبدالحمید  آگه می توان نام گرفت که اثر گذاری اش در تنویر اذهان دانش آموزان معارف و ثمرۀ کار های ایجادی اش درعرصۀ درخشش جلوه های بدیعی مایۀ مباهات ماست .

       این آموزگار محبوب و صاحب آثار مرغوب، به سال 1310هـجری خورشیدی درآغوش خانواده یی فقیر، ولی فرهیخته در قریۀ عربشاه پایین اولوسوالی خانچهارباغ اندخوی ( قبلاً علاقداری ) تولد یافته نمو می کند . اما دربرخی از منابع ادبی چون «معاصرین سخنور»¹، «پرطاووس»² ، «رنگین کمان شعر»³، «ارمغان جنبش»⁴ ، «دانشنامهء ادب فارسی»⁵، و... سال تولُّد موصوف 1312 خورشیدی درج گردیده است. زنده یاد آگه  این اشتباه را ناشی از اغلاط طباعتی وانمود کرده بسی رنج میبرد و به خاطر تثبیت سالزاد حقیقی اش خطوطی از گوشه های زنده گی نامۀ خود را در فصلنامه اندخوی انتشار داده می نویسد: (نامم عبدالحمید، تخلصم آگه است درسال 1310 هجری شمسی درخانوادۀ بینوایی درقصبۀ عربشاه پایین مربوط اولوسوالی خانچهارباغ چشم به جهان هستی گشودم . پدرم شغل صیّادی داشت. مادرم به شغل کرباس بافی مشغول بود، از حاصل کارش به ما لباس آماده میکرد⁶. مرحومی به این تفسیر قصیر بسنده نکرده، لب به سرایش باز میکند و نوای دلنوازش را به زبان مادری اش-  تورکی اوزبیکی بازتاب داده می نویسد :                       

 پرورش تاپدیم عربشا قریه سـی نینگ قوینیـده

 هیدی روح افزا مبا رک مرغزاریم بار مېنینگ

 اعضای فامیل لبخند های کودکانه و گریه های معصومانۀ نوزاد را گرامی داشته، به تربیتش مهرورزانه کوشیدند. نامبرده زمانی که مرحلۀ صباوت را پیموده به مرز سنین مکتبی نزدیک میشود، با عطف توجه پدرش دردبستان محلّی جای پایی یافته، به فراگیری آموزشهای نخستین می آغازد . پس از پیمودن دورۀ ابتدایی، به خاطر ادامه تحصیل در کابل  شتاب زده دست به کار میشود. مرحوم بابه قل پدر بزرگوارش تلاشها و احساس دانشجویی پسرش را به سوی آیندۀ درخشان وی، فال نیک می گیرد تا او دررشتۀ آموزگاری تعلیم دیده، به برومندی ذهن سیّال شاگردان معارف مصدر خدمت شایانی گردد. طوریکه خودش گفته است :

           اولدم که بیلیم کسبی اوچون شوق من اېتدیم،

          اۉزیمگه اوقوو یورتینی نیکو وطـن اېتدیـــم.

          یاش اېردیم و تېنگداشلریـم بیر له کېزردیـم،

         مکتب گه کېلیب ترک هوای دمن اېتدیــــم.

          برماغ لریم اۉرگندی یازیش رمزینی بول کون،

          بو ایشنی آتم بویروغــی و پندیدن ایتــدیم.

   زنده یاد آگه به سال 1326 خ. شامل حلقۀ دانش جویان دارالمعلمین مسلکی کابل شده به ارتقای سطح تعلیمی خویش میپردازد. به سال 1322خورشیدی دورۀ ثانوی را پیموده به اخذ گواهینامۀ تحصیلی دست می یابد.

    اومی بایست درنخستین گام برمسند مبارک تعلیم وتعلّم تکیه میزد، ولی بنابر ملحوظی درکتابخانۀ کابل به حیث کتابدار توظیف گردیده، این مسوُولیت خطیر را مدت هفت سال بدوش می کشد . سپس به وظیفۀ پرافتخار معلّمی روآورده نخست درمتوسطۀ اندخوی (لیسۀ ابومسلم کنونی) به تدریس نصابهای تعلیمی معارف می پردازد. همچنان در جریان سالهای بعدی درسایر مکاتب مربوط اندخوی و ولایت فاریاب به شغل برگزیده اش ادامه می دهد .

     واپسین دورۀ مأموریتش را به پرورش معنوی نونهالان لیسۀ یولدوز نسوان سپری نمود .

     سخنور فرزانه مرحوم آگه در جریان بیش از چهاردهه خدمت باصداقت در سال 1382خ. به نسبت سالمندی متقاعد گردیده، از مسؤولیتهای رسمی فاصله گرفت. او درحالت بازنشستگی هم لب ازسرایش نبست و دست از نگارش برنداشت. بدینگونه، بخاطر شگوفایی هرچه بيشتر آثار ابداعی اش تُند تپید و نغز درخشید .

  حیات ادبی شاعر:

 مشارالیه درمیانۀ ( 1327 ــ 1333 هـجری خورشیدی) که دردارلمعلمین مسلکی کابل مصروف کسب دانش بود، به اقلیم شاداب شعر و ادب سفرکرد. تحت نظر ملک الشُّعرا صوفی عبدالحق بیتاب به آموزش نزاکتهای ادبی پرداخت و درپایان یک رشته ممارستها انگشت خامه با نبض چامه آشنا نموده ازگنجینه های ناسفته به دریافت دُردانه های ناگفته نایل آمد. درتصویر رویداد های پرافتخار وتعبیر رخداد های اسفبار بیباکانه قلم بر صفحه دوانید و در دفاع ازحقایق جسورانه استدلال کرد. خصوصاً درزمینۀ آزادی بیان و نشرات به زبان تورکی اوزبیکی تلاشهای دلسوزانه اش اظهرمن الشَّمس است. باری درسال 1338 خ. نشیده یی ازنشاید خودرا زیر عنوان «کۉزلری شهلا ییگیت» به ادارۀ روزنامه وزین «انیس» سپرده خواهان نشر آن گردید . هیئت تحریر ظاهراً به خاطر درج سرودۀ غزلواره اش برسبیل توافق سرجنبانیدند. ولی به اثر عدم تمایل برخی ازعناصر تنگ نظر و کژاندیش ازنشر بازماند . به قول دوستان آگاه شاعر، سرودۀ وی  که ازهفت خوان ادب رنگی چیده بود، به زباله دان افگنده شد. هرچند این وضع ناگوار هرانسان بُردبار را متحسر میسازد، اما  شاعر وارسته با حوصلۀ فراخ در راهی که حرکت کرده بود، فراتر گام گذاشت؛ زیرا او به مصداق ضرب المثل مشهور اۉزبېکی « سوولرآقر  تاش قالر، وُسمه اۉچر قاش قالر» به زوال ناسازگاریها و تحقق امیدواریها، باورکامل داشت. خوشبختانه به اثر مد و جزر زمان زمینۀ بالنده گی ادبیات ملیتها اندک مساعد گردید. به ویژه تسجیل رسمیت زبان اوزبیکی ودیگر السنۀ رایج درقانون اساسی جدید سال 1383 خ. کشور دریچه یی از امید های برباد رفته را به روی مردم کشود. سخنوران مُهر خموشی از لب زدودند . مرحوم آگه این شاعر ذوللسانین نیز ازروزنۀ زادگاهش « اندخوی » سر برکشیده چنین مترنّم گردید :

ای، مینینگ ِورد زبانیـم آنــه تیل،

سېن مېنینگ روح وروانیم،آنـه تیل!

سېن جـره نگلب بلـبل گویا کـبی،

کویله گي سن عـّـزوشانـیم آنه تـیل،

میېنگه قبله، میېنگه کعبه مېنـگه جان،

ای مبــارک آرمانیـــم، آنه تیــل!

مېنگه آلتین ، مېنگه گوهر، م،نگه دُّر

بارلیگیـم، فـخر زمانـیم، آنه تیل!

کارهای ابداعی مرحوم آگه از ( 1333 ــ 1385 خورشیدی) تنها دربخش منظومه سرایی محدود نگردیده، بل نگارش بسی مطالب سودمند ادبی، تاریخی و تربیتی را نیز در برمی گیرد . هنگامی که او درکتابخانۀ عامۀ کابل ماموریت داشت، از رهنمایی خردمندانۀ دوست فاضل و صمیمی اش مرحوم احمد فرید، یک تن از سخن شناسان موفق وقت در رابطه به آموزش فنّ نگارش سود جُست. او با شوق آتشین تلاش ورزید تا همانند سرایش شعر در هنر نگارش نیز الفاظ فصیح را با معانی ملیح پیوند تنگاتنگ داده، از خود برازنده گی نشان دهد. با این روحیۀ پژوهشی، نخست به تفسیر عنعنات ملّی و موضوعات فولکلوری قلم دوانیده، بعداً به نگارش مطالب اخلاقی، تربیتی و اجتماعی سعی ورزید. آن گاه که در زمینۀ آفریده های تخلیقی و تحقیقی دسترسی بیشتر یافت، به معرفی و پژوهش منابع تاریخی رو آورد. از این قماش  کارکرد های نوشتاری موصوف توأم با دیگر نوشته های انتقادی او زینتگر صفحات جراید کشور گردیده است.

        آموزگار نهایت صمیمی و دلسوز مرحوم اُستاد عبدالحمید آگه همان طوریکه مروارید ها ی سخن را در قالب نظم و نثر ماهرانه می ریخت، درهنر خطاطی نیز مهارت عالی داشت. او بار نخست جهت فراگیری و آموزش هنر خوشنویسی درمحضر خطّاط با نام و نشان کشور مرحوم استاد محمّد ایشان فرزند برومند مرحوم آقا سیّد اسماعیل کابلی زانو زده، سالی چند به مشق و تمرین پرداخت . در فرجام ازخطوط سبعه به نوشتن نسخ و نستعلیق دسترسی عالی کسب کرد. نمونه هایي از دست نويسهاي موصوف که با بنان سحر آفرینش کتابت شده است، درکتابخانۀ نگارندۀ این سطور موجود است و مانند مردمک چشم نگه داری میشود.

     این سخن پرداز شیوا بیان، افزون برشایسته گیی که به کار های ایجادی داشت، مهارتش در حرکت مهره های شطرنج نیز سزاوار ستایش بود . بنابرین شهرت فراگیر و درخشش دلپذیر اوراکه درزمینۀ مسابقات بازی شطرنج ازخود به ارث گذاشته است، نمیتوان نادیده گرفت. بدینگونه، استاد بزرگوار مرحوم عبدالحمید آگه هفتاد و پنج بهار عمر پربار خودرا در راه گسترش تعلیم و تربیه و بالنده گی فرهنگ و ادب وقف نموده سرانجام به تاریخ 19 عقرب سال 1385 هجری خورشیدی به اثر مریضیی که دامنگیرش شده بود، جان به جان آفرین سپرده در حظیرۀ «جهانگیر» مدفون گردید. روحش شاد و آرامگاهش فردوس برین باد!

سرچشمه ها

1. خسته، مولانا خال محمد. معاصرين سخنور، کابل، ١٣٣٨  صفحۀ ٧

2 . حنیف، مولانا محمد حنیف. پر طاوس  یا شعر فارسی در آریانا،  پشاور، ١٣٦٤ صفحۀ ١٣٤

3 . رنگین کمان شعر، تذکره یی از سخنوران فاریاب،مطبعۀ دولتی فاریاب، ١٣٦٩ خ. ص ص.١۵٧ ـ ١۵٨

4. ارمغان جنبش، مطبعۀ دولتی، جوزجان، ١٣٧٤ صفحۀ٨٢

5.دانشنامۀ ادب فارسی در افغانستان،  ایران، جلد ٣ چا پ دوم صفحۀ ٨

6. فصلنامۀ اندخوی، سال اول، شمارۀ سوم، میزان – قوس، 1384،

  ص ص.٧ ،٨ و ٩ رجوع شود به  همین دفتر شعری.   

محمد امین متین اندخویی

1388هـجری خورشیدی

محمد نعــیم  غـفــوری

سخـن سرای مـــرد می

  زمان اوج جنگهای داخلی در وطن بود، خطوط مخوف نظامی بین شهر و دِه به وجود آمده، روز تا روز اقـتصاد و فرهـنگ رو به تباهی میرفت، مکاتب دردهکده ها مسدود یا از بین رفته بود. از اطّلاعات جمعی و رسانه های خبری فقط رادیوفعال بود، مراسلات وقت زیاد را میگرفت، در شهر نیز کمتر کسی به تلویزیون دسترسی داشت،  جوانان مخفیانه و وحشت زده به شهر می آمدند، مردم حین عــزیمت از شهر به دِه به شدت ازطرف تفنگداران بازرسی میشدند. چون انتقال اوراق مطبوع ازشهر به دِه نیز  ممنوع شده بود. در حیرت بودم که درچنین اوضاع و احوال  شعـــر « آگه » چگـونه در بین شهر ها و قریه ها انتشارمی یابد؟ از مرزهای ایجاد شده فراتر میرود،  سینه به سینه انتقال یافته وِرد زبانها میشود. بچه ها زمزمه میکنند و بزرگان به حافظه می سپارند. چنانکه مسافری میگفت: درکوچه های دوردست گرزیوان دیدم که جوانان برسوخته های مکاتب خود شعر      « آگه » را میخواندند .                                               

   وقتی به صنوف بالایی مکتب رسیدم، چون سخت شیفتۀ شعــربودم بدرستی یقینم شد که شعـر آگه بازتابگر درد مردم است و به زبان خود مردم سروده شده. او از حوادث و رویدادهایی سخــن گفـته که به سرنوشت مردم و هزاران طفل بی گناه ارتباط دارد. بناءً، درشهر و دِه پـــذیرفته شدهاست.یا به قــــــــــول معـــــروف، شعـــــر«ازدل دردمندش برمی خاسته و بر دلهای مجروح می نشسته » است. چنانکه، دریک محفل درسالون لیسۀ نسوان یولدوز اندخوی در اواخر سال 1380  یک پارچــــه شعـرش تحــت عـنوان «دریا دریا قانلر آقـیب کیلگن بوکون لر »، وقتی توسط یک شاگرد بااستعـداد دکلمه میشد، دیدم که  حاضرین محفل اشک میریختند .   

   « آگه » مهرش را نثار اطفال میکرد، او خوش داشت که به شاگردان صنوف اوّل درس دهد و نخستین بار طریق قلم گرفتن را یاد می داد. بیشترینه به شاگردان خُردسن ترانه ها می ساخت و به آنها می آموخت.

استاد آگه در جوانی یک بارطی سفر رسمی از طرف وزارت معارف  وقت راهی کشور فلفین شده بود، خاطرات جالبی درخصوص آموزش و سواد آموزی ازآنجا به یاد داشت و آرزو میکرد که ازتجارب آنها درکشورش استفاده شود. اما دریغ که «آسمان دراینجا رنگ دیگر داشت ». ولی تا یک ماه قبل درشهر اندخوی می دیدم که هرروز با بایسکل کهنه اش به سوی کورسهای سواد آموزی می شتافت تا فـردی را باسواد سازد ومصدر خدمتی به میهن جنگ زده اش گـــردد.     

 استاد، افزون بر شاعری، به خطاطی نیز دست رسا داشت، به فنّ شطرنج  نیز ماهر بود. به صراحت گفته می توانم که در بین دوستان و یاران شطرنج اکثرأ درردیف اوّل بود.  جریان بازی شطرنج استاد توأم با طنزهای ملیح، شاه فرد های  شیرین و ظرافتهای به جا می بود. بناءً، خود نیز با علاقه مندی در روزهای رخصتی شاهد آن میبودم.

  استاد فقید، آگه درحیات معـنوی خود تا توانست شعـر آفرید، اندرز سرود و مضمون نوشت. او در آثارش به صراحت ظلم زمان و جـور روزکاران را نکوهش کرد، آرمان شهیدان و حماسهُ قهرمانان را منعکس ساخت، بیدادگری و فـتـنه انگیزی را به باد انتقاد گرفت و زبان مادری را با مهرورزی عاشقانه ستود. بدین ترتیب، افتخار بـزرگی به بازمانده گانـش و میراث سترگی به فرهنگ پرغنایش برجا گذاشت.

 دانشنامهُ ادب فارسی افغانستان، چاپ تهران سال 1381 (دایرة المعارف ) درجـــلد سوم خود از مرحوم آگه به حــیث شاعـر شیوا بیان یاد کرده  و فشردۀ زندگینامۀ وی را نگاشته است. کاظم نیازی، زندگینامه استاد فقید را که به قلم خودش میباشد، ثبت و چندین قطعه شعر منتخب او را  تحت آدرس  WWW.babur.org

 درشبکۀ جهانی انترنیت منتشر نموده که در معـرض مطالعۀ علاقه مندان  گذاشته شده است.

       استاد به زبانهای دری و اوزبیکی شعر سروده، اکثر اشعارش به زبان مادری او یعنی اوزبیکی میباشد. مجموعۀ شعری استاد که اینک با تنقیح، ویرایش و تقریظ دانشمند و ادبیاتشناس کشور محترم  استاد سیّد محمّد عالم لبیب، به کوشش استاد بزرگوار محمدامین متین اندخویی و به همّت فدراسیون فرهنگی تُرکان افغانستان (ففتا)، زیور چاپ  می یابد؛ کتابیست درخور اعتنا و ارزش که تقدیم علاقه مندان میگردد؛ این کتاب بازتاب بدیعی رویداد های سیاسی و مسایل اجتماعی درسه دهۀ اخیر است که  با سرنوشت مردم عجین گردیده، تصویر واقعگرایانه اززندگی مردم در قالب شعر است که آرمان شان صلح و دوستی و محصول دست رنج شان بوده، انعکاس شراره های عشق شاعری است که قلب پاکش وطن را دوست داشته و چامۀ نابش زبان را ستوده است.

                                        آرامگاهش پرنور باد!

اندخوی قوس (1385)

عبدالرحیم ( نزهت )

به مناسبت رحلت المناک روانشاد استاد عبدالحمید آگه

شادروان استاد عبدالحیمد آگه فرزند صوفی بابه قل دریکی از خانوادۀ بی بضاعت و فقیر درقریۀ عربشاه پایان ولسوالی خانچهارباغ پا به عرصۀ وجود گذاشت. ازآغاز زندگی تادم مرگ به حیث یک شخصیت نستوه دربرابر فقر و تنگدستی، جهل و نادانی رفع بی عدالتیهای اجتماعی دست وپنجه نرم کرد. استاد عبدالحمید آگه تعلیمات ابتدایی را درمکتب ابتدایی خانچهارباغ به پایۀ اکمال رسانده  تحصیلات خود را در دارلمعلمین اساسی کابل تکمیل نمود. بعد ازفراغت به حیث کتابدار درکتابخانۀ عامه کابل مقرر گردید. دورۀ کار استاد آگه درکتابخانۀ عامه کابل لحظاتی بود که استاد با مطالعۀ کتب متعدد علمی، فرهنگی، تاریخی و سایر بخش های دانش بشری،برغنای معنوی و عرفانی خویش افزود. این استاد بزرگوار بعد از ختم یک دورۀ ماموریت درکتابخانۀ مذکور، به حیث معلّم در مکتب متوسطۀ اندخوی تبدیلاُ مقرر گردیده، تدریس لسان انگلیسی را که در آن زمان استاد انگلیسی کمیاب بود، به عهده گرفت. بنده یکی از شاگردان مرحومی درآن زمان میباشم. سپس با استفاده از یک بورس تحصیلی(سکالرشیف) بنابر لزوم دید مقام وزارت جلیله معارف با جمعی از تحصیل کرده های آن زمان راهی کشور های جنوب شرقی آسیا، بخصوص کشور فلیفین گردید. در نتیجۀ مسافرت علمی موصوف سطح تعليمي خود را به خاطر تحقق امور تدريسي معلمان مبتدی ارتقا داد و استادان موجودۀ معارف ولایت فاریاب و جوزجان اکثراً محصول دست رنج استاد عبدالحمید آگه اند. استاد آگه بر سنن وعادات مردم مسلمان کشور عشق و علاقۀ فراوان داشت، او شاگردان خویش را درساعات درسی به خاطر ادای فرایض دینی، تقوا، احترام به حقوق همسایه و بزرگان باکلمات ملیح نصحیت میکرد و تشویق مینمود. مرحوم استاد عبدالحمید آگه دربرابر بیعدالتیهای اجتماعی خیلی ها حسّاس بوده، در لحظات حسّاس اشک از چشمانش جاری می گردید و در مجامع بشری ازطریق خطابه ها و بیانات، شعرو مقالات نکته نظرهای اصلاحی خویش را باقاطعیت و بدون ابهام بیان میکرد. شاعر توانا درلسان دری واوزبیکی بود.

در شعر های مرحومی زوایای تاریک زندگی مردم انعکاس یافته است. استاد آگه درعین زمان خطّاط ماهری نیز بود. هرقدر راجع به ابعاد شخصیت گرانبهای او  قلم فرسایی کنیم،  مانند قطره یي است از یک بحر اعظم.

من از جامعۀ فرهنگی اندخوی و قلم بدستان فاریاب و جوزجان به حیث یکی از شاگردان ایشان صمیمانه تقاضا دارم و پیشنهاد میکنم تا باخود بیندیشند و در جمع آوری آثار گرانبهای استاد آگه به کار و پیکار تحقیقی بپردازند و کتاب «آگه شناسی» را به حیث یک گنجینۀ فرهنگی به نسل های آینده هدیه نمایند. به راهیان راه معارف، به شمول استادان، شاگردان و در یک کلام، همۀ اهل معارف، همچنان ذوات محترمی که از اطراف و اکناف کشور، خصوصاُ ولایات بلخ، فاریاب و جوزجان  به خاطر ادای نماز جنازه و مراسم به خاک سپاری استاد آگه به اندخوی تشریف آورده اند، از صمیم قلب خیر مقدم میگویم و دعا میکنم که خداوند منّان درمقابل زحمات شان که فاصله های دور را طی کرده اند، اجر عظیم عطا نماید و برای بازماندگان ایشان صبر جميل را ارزانی فرماید. مرحوم استاد آگه از تبار آن گونه شخصیتهایی است که مرگ ایشان گرانتر از وزن کوه  بر دوش مردم فقیر و زجردیدۀ ما خواهد بود. مرحوم آگه مدت 48 سال درباغستان معارف خدمت کرده، مرحومی دارای پنج پسر و دو دختر بوده به تعداد 27 نواسه دارد. استاد آگه بعد از ۷۵ سال زنده گی پربار،  نسبت مریضی که عاید حال شان بود، به تاریخ 19عقرب سال 1385هجری خورشیدی داعیۀ اجل را لبیک گفته در جوار خاموشان آرمید. روح شان شاد  و یاد شان  گرامی باد!

( اِنّا لِلّهِ و اِنّا اِلَیهِ راجِعُونَ )   .

سر انجام سخن خود را با اين بیت شاعر شيوا بيان، شيخ اجلّ سعدي شيرازي  خاتمه میدهم:

سعدیا، مرد نیکو نام نمیرد هرگز،

مرده آنست که نامش به نکویی نبرند.